banner

DE ATLAS DER NEEDERLANDEN - DE ULTIEME VERZAMELAARSATLAS

De Atlas der Neederlanden - inderdaad, met ee! - is waarschijnlijk de grootste en meest complete atlas van de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden die ooit werd samengesteld in de gehele geschiedenis van de Lage Landen tot 1815. Dit immense verzamelwerk, bestaande uit negen zware, in leer gebonden foliobanden met in totaal 618 gedrukte en handgetekende kaartbladen uit de late zeventiende, de achttiende en de vroege negentiende eeuw, geeft een gedetailleerd topografisch totaalbeeld van Nederland en, deels, BelgiŽ zoals onze landen waren in de periode tot en met de Franse Tijd en de jaren onmiddellijk daarna.

Naar zijn vorm is de Atlas der Neederlanden een karakteristiek en indrukwekkend voorbeeld van een zogenoemde verzamelaarsatlas in de traditie van de zeventiende en achttiende eeuw. Veel welgestelde kooplieden, bestuurders en andere notabelen in de Republiek legden indertijd collecties aan van kaarten, plattegronden en topografische afbeeldingen, vaak met betrekking tot een bepaald geografisch gebied of een specifiek onderwerp. De kaarten en tekeningen voor zo'n verzameling werden in de regel losbladig aangeschaft, meestal in de vorm van gedrukte uitgaven, maar soms ook kregen kaartenmakers en kunstenaars opdracht van de collectioneur om speciaal voor dit doel afbeeldingen te vervaardigen.Naderhand werden de verzamelde bladen wel eens gebonden, waarmee dan een letterlijk unieke - want in slechts ťťn exemplaar bestaande - particuliere verzamelaarsatlas tot stand kwam. Over de verzamelaar die op deze wijze de reusachtige Atlas der Neederlanden bijeenbracht, is jammer genoeg niets bekend, evenmin als over de weg langs welke dit prachtige werk uiteindelijk bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam kwam. Vermoedelijk gaat het om een atlas die ook in Amsterdam is ontstaan, in de nadagen van het kaartuitgevershuis Covens & Mortier, waarin Cornelis Covens een bijzonder actieve en wetenschappelijk en maatschappelijk betrokken rol vervulde.

In de Atlas der Neederlanden vindt men werk van alle bekende cartografen en kaartenuitgevers uit de laatste anderhalve eeuw voor 1815, onder wie Nicolaas Visscher, Frederick de Wit, Cornelis Danckerts, Carel Allard, Hubert Jaillot, Johannes en Gerard van Keulen, Jan de Lat, Hendrick de Leth, Isaak Tirion, Petrus Schenk, Reinier en Josua Ottens, EugŤne Henri Fricx, Johannes Covens en Cornelis Mortier, Jan Allart en Evert Maaskamp. Daarnaast zijn van tal van waterstaatkundigen, hydrografen en militair ingenieurs vertegenwoordigd, zoals Nicolaes Cruquius, Melchior Bolstra, Jacques Nicolas Bellin, vader en zoons Hattinga en Cornelis Kraijenhoff, en grafisch kunstenaars als Claes Jansz Visscher, Thomas Doesburgh, Daniel van Breen, Johannes en David Vingboons, Jan Luyken, Romeyn de Hooghe, Abraham Deur, DaniŽl Stopendaal, Salomon Rogeri, Abraham de Lairesse, Johannes Condet, Pieter Straat, Jan van Jagen, Cornelis van Baarsel en J.C. Roeder.
Andere belangrijke bijdragen zijn die van de geleerden Nicolaas Witsen, Constantijn Huygens, Cornelius Pynacker, Joannes Le Francq van Berkhey en Guillaume Sanson, en van een groot aantal landmeters, onder wie Adriaen Anthonisz, Balthasar Florisz van Berckenrode, Lucas Jansz Sinck, Pieter Wils, Bernard de Roy, Johannes Bloteling, Abel de Vries, Johan van Swieten, Jan Stampioen, Mattheus van Nispen, Nicolaes van der Heyde, Jan Jansz Dou, Govert Oostwoudt, Jan Dirksz Zoutman, Steven van Broeckhuysen, Bernardus Schotanus ŗ Sterringa, Johannes Rollerus en Hendrik Ver hees. Al even breed en veelzijdig is de inhoud van het kaartmateriaal in de Atlas der Neederlanden.

Daartoe behoren natuurlijk topografische detail- en overzichtskaarten op diverse schalen variŽrend van ca. 1 : 2.000 tot 1 : 250.000, maar bijvoorbeeld ook kaarten van waterschappen, projectplannen voor bedijkingen en droogmakerijen, kust- en rivierkaarten, militaire kaarten, historische reconstructie kaarten en zelfs een aantal kaarten van de toenmalige overzeese bezittingen.

Veel van de gedrukte kaartbladen die nu gebonden in de Atlas der Neederlanden voorkomen, waren oorspronkelijk bedoeld om tot grote wandkaarten aan elkaar geplakt te worden, zoals de provinciekaarten in meerdere bladen van Holland (40 bladen), Zeeland (9 bladen), Utrecht (15 bladen), Overijssel (4 bladen), Groningen (4 bladen), Friesland (30 bladen), en diverse meerbladige waterschapskaarten van onder meer Uitwaterende Sluizen van Kennemerland en West- Friesland (16 bladen), Delfland (25 bladen), Beemster (6 bladen), Purmer (4 bladen), Krimpenerwaard (12 bladen) en Woerden (9 bladen). Van de slechts drie wandkaarten die ooit van de Zeven ProvinciŽn werden uitgegeven (dit ter onderscheid met de veel bekendere en vaker voorkomende kaarten van de Zeventien ProvinciŽn), bevat de Atlas er twee, in zeer bijzondere versies: het als enige overgeleverde exemplaar van Frederick de Wits kaart van de Noordelijke Nederlanden (1670, 4 bladen) en een prachtig gekleurde uitvoering van de kaart van Cornelis Danckerts in de uitgave van Covens & Mortier (ca. 1740, 9 bladen). Enkele van deze wandkaarten kan men hier en daar nog wel in plechtige ruimten aantreffen, maar de meeste originelen zijn intussen verloren gegaan of door de tand des tijds aangetast. Ook in dit opzicht is de Atlas der Neederlanden eenmalig: beschermd tegen de invloed van licht en vuil zijn al deze meerbladige kaarten hierin 'als nieuw' gebleven, met kleuren even fris en helder als op de dag dat ze voltooid werden.